Όταν οι τιμές αυξάνονται, οι άνθρωποι θέλουν περισσότερα χρήματα για να μπορούν να αγοράζουν τουλάχιστον τα ίδια αγαθά και υπηρεσίες όπως πριν – επομένως απαιτούν αύξηση των μισθών για την απασχόληση τους ή μισθών για άλλους συντελεστές παραγωγής που ανήκουν και χρησιμοποιούνται από τους παραγωγούς (γη, μέρος, και τα λοιπά.). Ταυτόχρονα, αν όλοι πιστεύουν ότι οι τιμές θα συνεχίσουν να ανεβαίνουν (αναμενόμενος πληθωρισμός), θα απαιτήσουν ακόμη υψηλότερους μισθούς.

Ο Πίνακας 1 δείχνει τις απόλυτες τιμές των ονομαστικών και πραγματικών μισθών στην Ελλάδα τα έτη 2018 – 2025. Η μεταβολή των ονομαστικών μισθών αντανακλά τη μεταβολή της αξίας των μισθών χωρίς προσαρμογής για τον πληθωρισμό, ενώ η μεταβολή των πραγματικών μισθών δείχνει τη μεταβολή σε την αξίας των μισθών αφού ληφθεί υπόψη ο πληθωρισμός, δηλαδή η αγοραστική δύναμη.

Γιατί οι μισθοί παραμένουν χαμηλοί στην Ελλάδα – τι συμβαίνει σε άλλες χώρες [γραφήματα]

Σημείωση: Οι ονομαστικοί μισθοί και ο πληθωρισμός προέρχονται από δεδομένα από το Παγκόσμιο Οικονομικό Μοντέλο της Oxford Economics. Ο πραγματικός μισθός ανά εργαζόμενο υπολογίστηκε αποπληθωρίζοντας τα μεγέθη των στηλών με τους ονομαστικούς μισθούς, δηλαδή διαιρώντας κάθε ονομαστικό μισθό με το άθροισμα της μονάδας και το ποσοστό πληθωρισμού.

Στην Ελλάδα, οι ονομαστικοί μισθοί μειώθηκαν το 2021 (-1,53%) και αυξήθηκαν πολύ ελαφρά το 2022 (0,87%). Ωστόσο, η πτώση της αγοραστικής δύναμης έγινε αισθητή το 2021 και το 2022, με τους πραγματικούς μισθούς να υποχωρούν κατά 3,93% και 6,87% αντίστοιχα! Αυτό υποδηλώνει ότι οι αυξήσεις των τιμών (πληθωρισμός) ήταν πολύ μεγαλύτερες από τις αυξήσεις των μισθών, με {αποτέλεσμα} τη μείωση της αγοραστικής δύναμης. Τόσο οι ονομαστικοί όσο και οι πραγματικοί μισθοί φαίνεται να αυξάνονται από το 2023 και μετά, υποδηλώνοντας βελτίωση της αγοραστικής δύναμης.

Στη ζώνη του ευρώ, οι ονομαστικοί μισθοί αυξάνονται σταθερά από έτος σε έτος, με εξαίρεση μια ελαφρά πτώση το 2020 (-0,38%) που σχετίζεται με την πανδημία. Οι πραγματικοί μισθοί στη ζώνη του ευρώ αυξήθηκαν επίσης σταθερά, με ελαφρά πτώση το 2022 (-1,07%). Η συνολική εικόνα στη ζώνη του ευρώ είναι πολύ πιο θετική από ό,τι στην Ελλάδα, όπου η αγοραστική δύναμη παραμένει σχετικά σταθερή ή αυξάνεται.

Ο Πίνακας 2 δείχνει την ετήσια μεταβολή των ονομαστικών και πραγματικών μισθών στην Ελλάδα και τη ζώνη του ευρώ από το 2018 έως το 2025.

Σημείωση: Οι αλλαγές που παρουσιάζονται στα παραπάνω διαγράμματα αφορούν την ετήσια μεταβολή των ονομαστικών και πραγματικών μισθών στην Ελλάδα και τη ζώνη του ευρώ (μετά την πρώτη μετατροπή των τριμηνιαίων στοιχείων σε ετήσια). Οι πραγματικοί μισθοί υπολογίστηκαν λαμβάνοντας υπόψη τους ονομαστικούς μισθούς και το {επίπεδο} του πληθωρισμού με βάση την Oxford Economics.

Τα επόμενα δύο διαγράμματα συγκρίνουν τους ονομαστικούς μισθούς με τον Δείκτη Τιμών Καταναλωτή για την Ελλάδα και τη ζώνη του ευρώ την περίοδο 2017–2025 (τριμηνιαία στοιχεία). Τόσο για την Ελλάδα όσο και για τη ζώνη του ευρώ, τα επίπεδα μισθών και τιμών προσαρμόστηκαν στο 100 (με έτος βάσης το 2017), γεγονός που επιτρέπει την άμεση σύγκριση της εξέλιξής τους με την πάροδο των ετών.

Στην {περίπτωση} της Ελλάδας, η περίοδος 2018-2021 χαρακτηρίστηκε από σχετικά μικρές αλλαγές στη δυναμική των ονομαστικών μισθών, ενώ το 2021 σημειώθηκε ελαφρά πτώση. Οι ονομαστικοί μισθοί αρχίζουν να έχουν ανοδική τάση από τα τέλη του 2022 και αναμένεται να συνεχίσουν ανοδικά τουλάχιστον έως το 2025. Σε {επίπεδο} τιμών, παρατηρείται περίοδος αποπληθωρισμού στην Ελλάδα το 2020, ιδιαίτερα τα τρία τελευταία τρίμηνα του 2020 και το το πρώτο τρίμηνο του 2021, όταν οι τιμές δείχνουν να πέφτουν (-1,38%, -1,90%, -2,05% και -1,62% αντίστοιχα). Αυτό οφείλεται φυσικά στην πανδημία του Covid-19, η οποία έχει προκαλέσει πτώση της ζήτησης και των τιμών.

Ο αποπληθωρισμός συνήθως σημαίνει ότι η αγοραστική δύναμη του χρήματος αυξάνεται καθώς πέφτουν οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών. Ωστόσο, αυτό μπορεί να είναι επιζήμιο για την οικονομία εάν προκύπτει από τη μείωση της ζήτησης, καθώς οι εταιρείες ενδέχεται να παράγουν λιγότερα και να απολύουν εργαζομένους, οδηγώντας σε υψηλότερη ανεργία. Έκτοτε, και ειδικά από το 2022 και μετά, ο ρυθμός πληθωρισμού ήταν αρκετά υψηλός, κορυφώνοντας το δεύτερο και τρίτο τρίμηνο του 2022 και ξεπερνώντας το 11%. Παρόλα αυτά, η αύξηση των μισθών δεν συμβάδισε, οδηγώντας σε μείωση των πραγματικών εισοδημάτων των εργαζομένων στην Ελλάδα. Αυτό σημαίνει ότι ενώ οι ονομαστικοί μισθοί μπορεί να αυξάνονται, η αγοραστική δύναμη αυτών των μισθών μειώνεται, καθιστώντας το κοστούς ζωής σχετικά υψηλότερο.

Αντίθετα, η ζώνη του ευρώ παρουσίασε πιο σταθερή πορεία αύξησης των ονομαστικών μισθών. Από το 2018, οι ονομαστικοί μισθοί αυξάνονται σταθερά κάθε χρόνο, εκτός από ένα τρίμηνο το 2020 λόγω της πανδημίας. Οι τιμές στη ζώνη του ευρώ αυξήθηκαν σημαντικά το 2021 και το 2022 και έκτοτε έχουν πτωτική τάση.

Στην Ελλάδα, οι μισθοί δεν αυξήθηκαν αρκετά για να συμβαδίσουν με τον υψηλό πληθωρισμό, ενώ στη ζώνη του ευρώ η κατάσταση ήταν πιο ομοιόμορφη.

Έτσι, το τριπλό ελληνικό και πολιτικό πρόβλημα στην Ελλάδα έχει τις εξής διαστάσεις:

1. Οι μέσοι μισθοί στην Ελλάδα είναι περίπου το 1/3 αυτών στην Ευρωζώνη με πολύ μικρή σύγκλιση. Αυτή η {ανακάλυψη} από μόνη της είναι ένα πρόβλημα. Φυσικά, η απαίτηση για τη παραγωγή πλούτου είναι απαραίτητη. Είναι ένα σύνθετο και ιστορικό φαινόμενο που απαιτεί ιδιαίτερη ανάλυση κειμένου και είναι όντως πολιτικό.
2. Η τάση σύγκλισης των μισθών, άρα και του βιοτικού επιπέδου, είναι αισθητή, αλλά πολύ μικρή. Η έντασή του είναι απαραίτητη.
3. Ο πληθωρισμός στην Ελλάδα «έτρεξε» πιο γρήγορα από ό,τι στην ευρωζώνη. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε διάφορους λόγους: α) Ολιγοπωλιακή οργάνωση βασικών βιομηχανιών, που επέτρεψε μεγαλύτερη χρήση του πληθωρισμού κερδών. Μπορεί ο βαθμός ελληνικής ολιγοπωλιακής οργάνωσης να είναι χαμηλότερος σε σύγκριση με τον κόσμο (Παγκόσμια Τράπεζα), αλλά στην ελληνική οικονομία το πρόβλημα είναι ενεργό και de facto εξαρτάται από τους τομείς στους οποίους εμφανίζεται. β) Στην ασφυκτική παραγωγικότητα, που συνδέεται και με το επενδυτικό κενό. γ) Ένταση πρακτικών τιμών μεταβίβασης που επιδεινώνουν ένα ασθενέστερο θεσμικό πλαίσιο. δ) Γεωγραφικοί παράγοντες (έλλειψη δικτύου κ.λπ.). ε) Ο υψηλός ρόλος που διαδραματίζει ο κλάδος των συναλλαγών στο παραγωγικό σύστημα. στ) Σε χαμηλή εξειδίκευση της οικονομίας και της εργασίας, που δεν επιτρέπει αυξήσεις μισθών. ζ) Σε {περίπτωση} υψηλού επιπέδου ανεργίας. η) Χαμηλός βαθμός κινητοποίησης γύρω από τα συνδικάτα, που επιτρέπει διεκδικήσεις χαμηλής έντασης.

Το συνολικό φαινόμενο του πληθωρισμού μπορεί να είναι πτωτική, αλλά έχει αποκαλύψει σοβαρά προβλήματα στην ελληνική οικονομία που έχουν εντυπωσιακές πολιτικές επιπτώσεις (αποτελέσματα έρευνας) που είναι πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστούν βραχυπρόθεσμα. Ωστόσο, πρέπει να βρεθούν επειγόντως λύσεις για να είμαστε πιο προετοιμασμένοι για την επόμενη κρίση ή για να αντιμετωπίσουμε την ανάκαμψη της τρέχουσας.

Παναγιώτης Ε. Πετράκης
Ομότιμος καθηγητής της Σχολής Οικονομικών Επιστημών του Εθνικού Πανεπιστημίου και του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Παντελής Χ. Κωστής
Επίκουρος καθηγητής στην Οικονομική Σχολή του Εθνικού Πανεπιστημίου και στο Καποδιστριακό Ακαδημαϊκό ίδρυμα Αθηνών